Tatry dla każdego

blacha przewodnika tatrzańskiego
Przewodnik tatrzański

Artur Krupiński | tel. 608-753-206

Skorzystaj z usług przewodnika tatrzańskiego.
Wycieczki z przewodnikiem są zawsze udane.

REKLAMA

Zakopane

Wycieczka po Zakopanem

Spacer po (swego czasu) kulturalnej stolicy Polski. Wędrówka śladami poetów, pisarzy, artystów, naukowców, sportowców i polityków. Przechadzka najstarszą częścią Zakopanego (tzw. Nawsie) z zabytkową zabudową góralską, zwiedzenie Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku, Muzeum Tatrzańskiego i Wielkiej Krokwi.

„Na pierwszy rzut oka widać, że Zakopane powstało bez śladu jakiegokolwiek planu urbanistycznego — jako miejscowości wypoczynkowej, uzdrowiska i centrum sportów zimowych. Tak jak niegdyś przebiegały polne drogi łączące poszczególne osiedla, tak stawiano domki, pensjonaciki, sanatoria, hotele”.

Konstanty Stecki

Proponowane punkty programu wycieczki

Stary Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej i św. Klemensa. Powstał w 1847 r. Pierwszym proboszczem był legendarny ks. Józef Stolarczyk. Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku, pierwszy cmentarz w Zakopanem. Na cmentarzu spoczywa wielu uczonych, artystów, taterników, przewodników tatrzańskich i ratowników, słowem: historia. Muzeum Tatrzańskie (z 1920 r.). Wystawy przyrodnicze, etnograficzne i sztuki związanej z Tatrami i Podtatrzem. Siedziba Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (TOPR). Wielka Krokiew im. Stanisława Marusarza. Wybudowano ją 1925 r. Na wybiegu skoczni w 1997 r. Jan Paweł II odprawił mszę świętą. Sanktuarium Maryjne na Krzeptówkach. Kościół jest wotum za uratowanie życia Jana Pawła II po zamachu z 13 maja 1981 r. Za sanktuarium ołtarz, przy którym Papież odprawił mszę w 1997 r. Kaplica na Jaszczurówce. Jedno z najpiękniejszych dzieł Stanisława Witkiewicza, zbudowane w stylu zakopiańskim. Gubałówka. Wyjazd kolejką linowo-terenową. Z Gubałówki rozpościera się piękny widok na Tatry.

Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN, z powodu przebudowy, nieczynne do odwołania.

Szukając informacji, klikaj zdjęcia...

Parking, al. 3 Maja Muzeum Tatrzańskie Parking ul. Br. Czecha Wielka Krokiew, cennik TPN, edukacja Gubałówka Butorowy Wierch

REKLAMA

Zakopane i reszta świata

Tekst: Artur Krupiński

Druga połowa XIX w. to czas, kiedy Zakopane z zapadłej wioski położonej u stóp Tatr, nieopodal znanego zakładu hutniczego w Kuźnicach, staje się ogólnopolskim centrum turystyki górskiej i lecznictwa klimatycznego. Świat w tym czasie również zmieniał się radykalnie. Życie polityczne i społeczne, odkrycia naukowe i geograficzne, dzieła sztuki, kultura — wszystko jest już inne. Warto przyjrzeć się, jak te zmiany się dokonywały, i co w tym czasie działo się w Zakopanem.

Ramy tej opowieści zakreślają lata 1848 — rok Wiosny Ludów, która na najbliższe kilkadziesiąt lat ustanowiła ład obowiązujący w Europie, a jednocześnie data rozpoczęcia działalności przez pierwszego proboszcza Zakopanego, księdza Józefa Stolarczyka, oraz 1914 — chwila wybuchu I wojny światowej. Dla porządku podzielimy ten czas na okresy dziesięcioletnie.

Lata pięćdziesiąte

Upadek Wiosny Ludów nie był końcem aspiracji wolnościowych Polaków. W 1852 r. podczas jednego z wyjazdów naukowych do Doliny Kościeliskiej, organizowanych przez Wincentego Pola (poetę, geografa, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego), doszło do manifestacji patriotycznej. Recytowano wiersze, śpiewano pieśni i postawiono krzyż z napisem „I nic nad Boga”. Wskutek manifestacji Pol został usunięty z uniwersytetu, a katedrę geografii na kilka lat zlikwidowano.

Lata pięćdziesiąte to także dekada pierwszych polskich przewodników książkowych po Tatrach. W 1858 r. ukazuje się książka Marii Steczkowskiej „Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin”. Nie był to stricte przewodnik, jednak dla zwiedzających Tatry i Pieniny pełnił taką rolę. Steczkowska była w Tatrach wielokrotnie, znała je bardzo dobrze, a nawet poprowadziła bez góralskiego przewodnika grupę przyjaciół na Czerwone Wierchy, co pozwala uznać ją za jedną z pierwszych (o ile nie pierwszą) samodzielną kobietę–turystkę w Tatrach. Wydany w 1860 r. poemat „Tatry w dwudziestu czterech obrazach” Macieja Bogusza Stęczyńskiego jest natomiast do dziś wykorzystywany jako źródło wiedzy i materiału ikonograficznego. Obie książki opisywały tereny w owym czasie dzikie, nieznane, ciekawe i godne obejrzenia. W tym samym 1860 r. ukazuje się „Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin” ks. Eugeniusza Janoty. Tak wyposażeni turyści mogli ruszać w góry.

W tym czasie w Europie najbardziej znaczącym wydarzeniem politycznym była wojna krymska (1853–56). Zaangażowała niemal cały kontynent: Rosję, Turcję, Anglię, Francję i inne państwa. Dla Polaków miała znaczenie o tyle, że na krótko wzbudziła nadzieje na niepodległość. Za zgodą sułtana na terenie Turcji zaczęli tworzyć wojsko polskie Adam Mickiewicz (zmarł w Konstantynopolu w 1855 r.), Michał Czajkowski i Władysław Zamoyski (ojciec późniejszego właściciela Zakopanego). Niedługo później, w latach 1859–1861, w wyniku kolejnych wojen uzyskują niepodległość i integralność terytorialną Włochy. 1859 rok był także rokiem rewolucji naukowej. Chociaż dziś wiele koncepcji sformułowanych przez Karola Darwina w książce „O powstawaniu gatunków” została obalona, główna idea — ewolucja — pozostaje obowiązującym paradygmatem.

Lata sześćdziesiąte

W 1867 r. dokonuje się pierwsze znane wejście na główny wierzchołek Świnicy. Brał w nim udział m.in. Eugeniusz Janota. Na drugi, niższy wierzchołek oficerowie austriackiej służby topograficznej weszli już w latach 20. XIX w., i wkrótce wycieczki tam stały się modne, tak że Janota w swoim przewodniku już w 1860 r. pisał (oczywiście o niższym wierzchołku): „Najwygodniej wnijść na świnnicę z Lilijowego południowym okiem Skrajniej i Pośredniej Turni. Tędy żadnego nie ma niebezpieczeństwa, mimo spadzistości tego szczytu”.

O ile w latach 60. w samym Zakopanem niewiele się działo, o tyle w tle toczyły się wydarzenia mające dla spraw polskich, w tym Podhala, istotne znaczenie. W 1863 r. wybuchło powstanie styczniowe. Po jego upadku Rosjanie prowadzili brutalne represje: powstańców skazywano na śmierć lub zsyłano, likwidowano szkoły, kasowano klasztory, konfiskowano majątki, setkom miast odebrano prawa miejskie. Kraj pogrążył się w żałobie narodowej. Dramatyczna sytuacja w zaborze rosyjskim spowodowała napływ do zaboru austriackiego wielu Polaków, często właścicieli ziemskich i inteligencji. Austria bowiem w tym czasie się demokratyzowała. Po przegranej bitwie pod Sadową państwo przekształcono w związek autonomicznych krajów (Austro-Węgry 1867) i również Galicja uzyskała autonomię. Polacy zyskali wiele niedostępnych im wcześniej wolności, dzięki czemu aż do I wojny światowej Zakopane i Tatry będą jako oaza polskości przyciągać rodaków z całych ziem polskich i obczyzny.

W dalekim świecie wiele się działo. W Stanach Zjednoczonych Ameryki w latach 1861–65 rozegrała się wojna secesyjna, a w jej wyniku zniesiono niewolnictwo (nowy porządek amerykański będzie później z zachwytem opiewać „zakopiańczyk” Henryk Sienkiewicz w „Listach z podróży do Ameryki”). W Afryce zaś ukończono budowę Kanału Sueskiego (1869). Uroczyste otwarcie zaszczycili m.in. cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef i cesarzowa Eugenia, żona Napoleona III. Z okazji otwarcia kanału Ismail Pasza zamówił u Giuseppe Verdiego operę „Aida”.

Lata siedemdziesiąte

W Zakopanem ważne wydarzenie przynosi rok 1873: utworzono Towarzystwo Tatrzańskie. Istniało już wówczas w Europie i na świecie kilkanaście towarzystw górskich i wysokogórskich, zatem rozważano powołanie takiej organizacji także w Galicji. 3 sierpnia, podczas przyjęcia wydanego przez właściciela dóbr zakopiańskich Ludwika Eichborna, propozycję założenia towarzystwa przedstawił poseł na sejm galicyjski Feliks Pławicki. Projekt poparli m.in. Józef Szalay, właściciel Szczawnicy, ks. Józef Stolarczyk, proboszcz Zakopanego, Tytus Chałubiński i Ludwik Eichborn. Pierwszy statut opracowali Pławicki i Janota. Kilka lat później, w 1879 lub 1880 r., Jan Gwalbert Pawlikowski z przewodnikiem Maciejem Sieczką wywołują skandal pierwszym wejściem na Mnicha — strzelistą turnię w otoczeniu Morskiego Oka. Skandal, bo celem wejścia nie były walory krajoznawcze lub estetyczne szczytu, lecz wyłącznie pokonanie trudności skalnych. To wydarzenie uznawane jest za początek taternictwa.

Początek lat 70. w Europie jest świadkiem wojny francusko-pruskiej (1870—71). Zwycięskie Prusy nałożyły na Francję 5 mld franków w złocie kontrybucji, co nieoczekiwanie, wskutek wywołania inflacji i zawirowań gospodarczych, spowodowało bankructwo... Prus. I, niestety, rozwój w Niemczech gwałtownego antysemityzmu, którego zwieńczeniem stanie się Holokaust.

Okres ten był też czasem wielkich odkryć i wynalazków. W Ameryce działał Thomas Alva Edison (patent na żarówkę: 1879), w Europie wynaleziono m.in. telefon. W 1876 r. Aleksander Graham Bell powiedział do swojego asystenta Thomasa Watsona: „Panie Watson, proszę przyjść, potrzebuję pana”. Bell był wtedy w laboratorium, Watson w suterenie. Wezwanie dotarło do asystenta przez telefon. Była to pierwsza rozmowa telefoniczna w historii. Podobno podekscytowany Watson biegł, krzycząc: „Mogę cię słyszeć! Mogę słyszeć słowa”.

Lata osiemdziesiąte

Po bankructwie Magnusa Peltza (zięcia Eichborna) w 1889 r. doszło do jednego z ważniejszych wydarzeń w historii Zakopanego — licytacji dóbr zakopiańskich. Dobra te obejmowały Zakopane i znaczną część Tatr Polskich. Sprawa wzbudzała ogromne zainteresowanie polskiej opinii publicznej ze względu na groźbę „oddania Tatr w obce ręce”. Do licytacji stanęli kupiec żydowskiego pochodzenia Goldfinger (dzierżawca zakopiańskich papierni); niejaki Kolischer, domniemany pełnomocnik księcia Hohenlohego (właściciela Jaworzyny i północno-wschodniej części Tatr Wysokich); przedstawiciel rządu austriackiego oraz Towarzystwo Ochrony Tatr. Z licytacji, z powodu braku środków, szybko wycofali się przedstawiciel rządu i Towarzystwo; pozostali tylko Goldfinger i Kolischer. Sprawa wydawała się stracona. Wtedy przystąpił do licytacji adwokat Rettinger, reprezentujący — jak się później okazało — hrabiego Władysława Zamoyskiego. Wygrana przez Zamoyskiego licytacja stała się słynna dzięki Henrykowi Sienkiewiczowi, który opisał ją w felietonie „Kto da więcej? Szkice z licytacji Zakopanego”. Przebijanie „o centa” stało się zaś swoistym symbolem.

W tym samym roku, gdy Zamoyski kupił Zakopane, w Paryżu otwarto &mdqsh; zbudowaną specjalnie na wystawę światową w 1889 r. — wieżę Eiffla. Wieża, o wysokości 312 m, stanowiła demonstrację możliwości technicznych epoki i potęgi gospodarczej ówczesnej Francji. Po 20 latach budowla miała być rozebrana, ale na szczęście do tego nie doszło. W tamtych latach zbudowano również pierwsze samochody napędzane silnikiem spalinowym, dokonywano wielkich odkryć astronomicznych, wreszcie opracowano recepturę i rozpoczęto produkcję... Coca-Coli.

Lata dziewięćdziesiąte

Bardzo długo z Krakowa do Zakopanego jechało się dwa dni furką, wynajmowaną na Kleparzu za Bramą Floriańską. Po wybudowaniu w 1884 r. Kolei Transwersalnej, biegnącej przez górskie obszary Karpat, letnicy jechali z Krakowa do Chabówki pociągiem, a potem przesiadali się na furki. Dopiero w 1899 r. wybudowano kolej do Zakopanego i uzdrowisko uzyskało nowoczesną łączność ze światem. Starania Zamoyskiego o jej budowę trwały od 1889 r. Budowę opóźniały na przemian zmiany założeń, prace projektowe, zmiany prawne, zmiany pozwoleń i sposobu finansowania. Wreszcie w 1897 r. Zamoyski dostał koncesję. 7 września 1899 r. na stację w Zakopanem wjechał pierwszy parowóz.

Zakopane uzyskało łączność ze światem. świat tymczasem uzyskał łączność radiową. W 1899 r. Guglielmo Marconi przeprowadził udaną próbę przekazania sygnału radiowego przez Kanał La Manche. Marconi doświadczenia z przesyłaniem fal radiowych rozpoczął w 1894 r. we Włoszech. Wobec braku zainteresowania wynalazkiem wyjechał do Anglii. W 1896 r. uzyskał połączenie między Pocztą Główną w Londynie a odległym o kilometr budynkiem. Sygnał przekazywano alfabetem Morse'a. Po udanej próbie nawiązania łączności przez Kanał La Manche, w 1901 r. przekazano wiadomość przez Atlantyk. Pierwszym sygnałem była litera s alfabetu Morse'a.

W Europie tymczasem narastał niepokój. Ostatnie dwie dekady XIX w. to okres zamachów terrorystycznych (ginie w nich wielu władców oraz m.in., w 1898 r., małżonka cesarza Franciszka Józefa, Elżbieta). Powstają organizacje rewolucyjne i anarchistyczne. Rodzi się poczucie zagrożenia i oczekiwanie na nadchodzącą katastrofę, które ziści się wybuchem Wielkiej Wojny i rewolucji radzieckiej.

Pierwsze lata XX wieku

W 1902 r. kończy się spór o Morskie Oko. Toczył się on przez kilkadziesiąt lat i dla Polaków był namiastką walki o niepodległość. Pruski książę Hohenlohe rościł sobie prawo do połowy Morskiego Oka i Doliny Rybiego Potoku. Jednak reprezentujący Władysława Zamoyskiego i Galicję (Polskę) Oswald Balzer dzięki wizji lokalnej zdołał wykazać, że racja jest po polskiej stronie. Sąd polubowny w Grazu przyznał Galicji prawo do spornego terytorium. Sławny aktor Ludwik Solski uczcił wygraną słowami śpiewanymi na melodię Mazurka Dąbrowskiego:

Jeszcze Polska nie zginęła,
Wiwat Plemię lasze!
Słuszna sprawa górę wzięła
Morskie Oko nasze.

Latem 1903 r. rozstrzygnął się inny poważny spór, tym razem między dwoma sławnymi geologami. Jego tematem była budowa geologiczna Tatr. Profesor Viktor Uhlig (Austriak) wykazywał, że Tatry mają budowę fałdową, a profesor Maurice Lugeon (Francuz) — że płaszczowinową. Rozstrzygnięcie nastąpiło podczas Międzynarodowego Kongresu Geologicznego. Zorganizowano wycieczkę w Tatry, a Uhlig i Lugeon byli jej głównymi postaciami. Zawitano na Beskid — szczyt zbudowany ze starych skał krystalicznych, lecz leżących na młodszych skałach osadowych. Układ skał wykluczał poprawność modelu Uhliga. Lugeon triumfował — Tatry miały budowę płaszczowinową. Wydarzenie to stanowi początek nowoczesnej nauki o Tatrach.

W tym samym 1903 r. bracia Orville i Wilbur Wright wykonali pierwsze udane loty samolotem z napędem. Podczas pierwszego, 12-sekundowego lotu aeroplan pilotowany przez Orville'a pokonał 36,5 m. Z kolei w 1905 r. w „Annalen der Physik” opublikowano trzy artykuły „eksperta technicznego trzeciej klasy” w Urzędzie Patentowym w Bernie, Alberta Einsteina. Pierwszy opisywał ruchy Browna, drugi wyjaśniał efekt fotoelektryczny, wprowadzając pojęcie fotonu, cząstki przenoszącej oddziaływanie elektromagnetyczne (za to odkrycie Einstein dostał Nagrodę Nobla), a trzeci — „O elektrodynamice ciał w ruchu” — stał się szeroko znany jako... szczególna teoria względności.

W nocy z 14 na 15 kwietnia 1912 r., podczas dziewiczego rejsu przez Atlantyk, po zderzeniu z górą lodową, zatonął „Titanic”. Z 2200 osób znajdujących się na pokładzie zginęło ponad 1500. Była to jedna z największych katastrof morskich w historii i najbardziej znana.

27 lipca 1914 r. założone pięć lat wcześniej Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe ratuje życie Marii Bandrowskiej. Bandrowska wraz z bratem Bronisławem i znajomą Anną Hackbeilówną wybrali się na Granaty. Gdy zgubili drogę, Hackbeilówna poszła jej szukać, ale spadła i zabiła się. Po kilku dniach bezowocnego czekania na pomoc samobójstwo popełnił Bandrowski, skacząc w przepaść. Zaledwie parę godzin później ratownicy TOPR dotarli do Marii. Jej słowa: „Ostrożnie, tam przepaść!”, skierowane do schodzącego po nią ratownika, przeszły do historii.

Dzień później, 28 lipca 1914 r., Austro-Węgry wypowiadają wojnę Serbii. To był koniec całej epoki, jaka zaczęła się wraz z Wiosną Ludów.

Literatura:

  1. Lidia Długołęcka, Maciej Pinkwart, „Zakopane. Przewodnik historyczny”, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa 1988
  2. Władysław Krygowski, „„Dzieje Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego”, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1988
  3. Maciej Pinkwart, „Tatry w świadomości mieszkańców Zakopanego i ich gości. Prasa zakopiańska 1891-1939”, Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego, Zakopane 2002
  4. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, „Wielka Encyklopedia Tatrzańska”, Wydawnictwo Górskie, Poronin 1995